Eluca Atalı: Ədəbiyyat insanlaşmaq üçün   bir yoldursa…

     Ədəbiyyat əgər yalnız əyləncədirsə, bəlkə də bizi gündəlik dünyadan bir anlığa ayırar, amma böyük ədəbiyyat insanın qarşısında yeni bir dünya açır. Ədəbiyyat sual yarada bilər, insanı düşünməyə vadar edə bilər və hətta bizə “insan olmaq” haqqında başqa bir təsəvvür yarada bilər.

      Müasir Azərbaycan yazıçıları arasında Eluca Atalı elə simalardandır ki, onun üçün yazmaq yalnız bir hekayə və ya kitab yaratmaq deyil: yazmaq daha böyük bir qayğının bir hissəsidir – insan qayğısı, təbiət, fikir azadlığı, gənc nəslin gələcəyi və dünyanın geniş coğrafiyasına səpələnmiş millətlərin taleyi.

        O müasir dövrün  aydın təfəkkürlü bir yazıçısı, eyni zamanda hər yazıçıya nəsib olmayan Asif Atanın fikir məktəbinin davamçılarındandır. Mərkəzində insan və insanlaşmaq məsələsini qoyan bir məktəb! Məhz bu baxımdan Eluca Atalının bir çox əsərlərini oxumaq vacibdir: zahirən uşaq və yeniyetmələr üçün yazılmış hekayələr, amma daha dərin qatlarında insani və fəlsəfi sualları olan əsərlər.

       Eluca xanım indi ölkə xaricində – İsveçdə yaşayır, düşüncələrini qələmə alır, mədəni fəaliyyətini davam etdirir. Səylərinin bir hissəsi yeni fikirləri xalqa, xüsusilə gənclərə tanıtmaqla bağlıdır. Digər tərəfdən, türk dünyasına və türkdilli millətlərə, xüsusilə uyğurlara diqqəti göstərir ki, onun mədəniyyətə baxışı coğrafi sərhədləri məhdudlaşdırıcı saymır.

Amma bəlkə də onun ədəbi şəxsiyyətinin ən gözəl cəhətlərindən biri uşaqlara və təbiətə xüsusi diqqətidir.

                    Təbiətdən uzaqlaşan uşaq

      Eluca Atalı uşaqları təbiətə yaxınlaşdırmağın zərurəti haqqında danışarkən şəxsi təcrübəsindən danışaraq deyir: yağış yağmazdan bir neçə saat əvvəl onun gələcəyini hiss edir, bu hissi uşaq ikən təbiətdə çox olmağın nəticəsi sayır. Bu sadə cümlə əslində ədəbi və fəlsəfi bir bəyanatdır.

     Bu günün uşağı bir çox hallarda dünyanı telefonun, kompüterin və televizorun ekranından görür. Bəlkə də bir çox rəqəmsal oyunların adını bilir, amma islanmış torpağın qoxusunu tanımır. Bəlkə yüzlərlə quşun şəklini görübdür, amma səhər səssizliyində real bir quşun səsini eşitməyib.

     Eluca Atalının baxışında bu məsafə yalnız uşaqla təbiət arasındakı məsafə deyil, bu həm də insanın öz varlığının bir hissəsi ilə öz arasındakı məsafədir. O hesab edir, insanın həyatı təbiətin qoynunda məna tapmalıdır, yox, əgər texnologiya  təbiətin yerini tutarsa, insanı özünü tanımanın ən əsas qaynaqlarından birindən uzaqlaşdırar. Məhz buna görə o, ədəbiyyat vasitəsi ilə bu günün uşağı ilə təbiət arasında körpü yaratmaq istəyir.

      Bu baxışı “Odunçunun nağılı” pyesində də görmək olar: ağaclar və təbiətin enerjisi haqqında olan bir uşaq əsəridir. Pyesi Naxçıvan Dövlət Dram Teatrı səhnələşdirib 2024-cü ildə Bakıda keçirilən COP29 beynəlxalq ətraf mühit tədbirində və Green Fest Festivalında uğurla nümayiş etdirib.

Burada təbiət artıq sadəcə hekayənin fonu deyil, təbiət özü bir personaja çevrilir. Ağac, yağış, quş, heyvan və yer, hər biri bir mesaj daşıyır. Uşaq öyrənməlidir ki, dünya yalnız insandan ibarət deyil və insan gələcəyi olmasını istəyirsə, təbiətin dilini mükəmməl öyrənməlidir.

               “Atalara güllə atmayın” –

      Eluca Atalının İranda fars dilinə tərcümə olunan əsərlərindən digər biri “Atalara güllə atmayın”dır. Adın özü mədəni bir mesaj daşıyır: əcdadlarımızın qədrini bilək və keçmişi unutmayag.

Yazıçının fikir dünyasında keçmiş, keçmişdə qalmaq demək deyil. Keçmiş bir millətin yaddaşı ola bilər, əgər o yaddaş yox olarsa, insan və cəmiyyət öz kimliyinin bir hissəsini itirər. Keçmişə bu diqqət onun gələcəyə baxışı ilə yanaşı onun düşüncəsinin vacib xüsusiyyətlərindən biridir. O istəyir ki, bu günün gənci həm köklərini tanısın, həm də gələcəyi qurmaq qabiliyyətinə sahib olsun. Bu baxış türk millətləri mövzusunda da əhəmiyyət daşıyır. Dünyanın hər bir yerindəki türk millətlərinə diqqəti və onları tanıtmaq, bir-birinə yaxınlaşdırmaq cəhdi, xüsusilə uyğurlara diqqəti, qarşılıqlı tanışlıq, dialoq və tarixi şüurun vacib olduğu mədəni  qayğını göstərir. Yeri gəlmişkən qeyd etməliyəm ki, Eluca Atalının ”Ənqa quşu – sonsuzluq axtarışında” kitabı tanınmış uyğur şairi, tərcüməçi Abduşükür Mühamməd tərəfindən uyğur dilinə tərcümə edilib yayımlanıb.

                   “Ənqa quşu” – fikir uçuşu üçün bir quş

        Haqqında söhbət açacağımız Eluca xanımın növbəti əsəri “Ənqa quşu” kitabıdır, kitab bu vaxta qədər dünyanın müxtəlif dillərinə tərcümə edilib yayımlanıb və eləcə də pyesi dünyanın müxtəlif səhnələrində uğurla nümayiş etdirilir. Müəllifin bu əsəri İranda da fars dilinə tərcümə olunub yayımlanıb.

        Şərq ədəbiyyatında və mədəniyyətində ənqa yalnız bir quş deyil; uçuşun, axtarışın, uzaqların və bəzən ilk baxışda əlçatmaz görünən bir şeyə çatmağın rəmzidir.

Yazıçı uşaqlar üçün ənqa kimi bir quşdan danışanda, əslində onlara öyrətmək istəyir ki, dünya gözlərinin qarşısında olandan daha böyükdür.

       Uşaq sorğu-sual etməyi öyrənməlidir; xəyal etməlidir; məhdud, aşılması mümkün olmayan sərhədləri keçə bilməlidir.

Məhz burada uşaq ədəbiyyatı sadə bir əyləncədən fikir tərbiyəsinə çevrilir.

        “Atanurun macəraları” – suallar diyarında səyahət

      Eluca Atalının qeyd etdiyiniz əsərləri arasında  “Atanurun macəraları” xüsusi yer tutur. Atanur adlı balaca qızcığaz itmiş xalasını axtararkən müxtəlif varlıqlar və personajlarla qarşılaşır: alma ağacı, pişik, keçi, qarğa, durna, tülkü, dovşan, sərçə, leylək, vağ, flaminqo, tısbağa və bayquş. Bu axtarış Atanur üçün o qədər də asan olmur. Əsərdə olan varlıqların heç biri ona şərt qoymadan kömək etməyə hazır deyil. Onlardan bəziləri qarnının diqtəsi ilə, bəziləri də öz xarakterinə görə qəribə təkliflər ortaya sürürlər. Bəziləri də  məsələyə tamamilə fərqli bucaqdan baxır. Pişik, Atanurdan hər gün bir siçan almaq şərti ilə xalanı tapmağa hazırdır, Durna qıza uçmağı öyrədir, Sərçə isə itmiş xalanı tapmaq əvəzinə hərəkətsiz, yəni müqəvva bir xala düzəltməyi təklif edir, çünki onun fikrincə, yeriyən xala itə bilər! Amma Atanur bu şərtlərin heç birinə boyun əymir. Məhz belə olduqda, uşaq hekayəsi axtarış macərasından daha dərin bir məna tapır.

    Hekayənin qəhrəmanı öyrənir ki, həqiqətə çatmaqdan ötrü  istənilən təklifi qəbul etməməli və yolu asanlaşdırmaq üçün heç bir güzəştə getmək olmaz.

     Axtarışın özü insanın tərbiyəsinin bir hissəsidir.

                 Uşaq ədəbiyyatı kiçik deyil

      Yayğın səhvlərdən biri uşaq ədəbiyyatını sadə və əhəmiyyətsiz ədəbiyyat saymaqdır. Halbuki uşaqlar üçün yazmaq bəzən böyüklər üçün ədəbiyyat yaratmaqdan daha çətindir.

        Yazıçı dərin bir fikri, fəlsəfənin ağırlığını uşağın üzərinə qoymadan, hekayə, personaj, heyvan, təbiət və macəra çərçivəsində təqdim etməlidir. Eluca Atalı elə bu imkana inanır kimi görünür və onun əsərlərində uşaq yalnız müraciət edilən tərəf deyil, müəllifin səyahət yoldaşıdır. Bir qədər də irəli getsək deyə bilərik, müəllifin uşaq əsərlərində uşaqlar daim baş rolda oyunçu olurlar. Uşaq hekayənin personajı ilə birlikdə irəliləyir, sual verir, seçim edir, təbiətlə üz-üzə gəlir və sonda, bəlkə də fərqinə varmadan, həyat və insan haqqında bir şey öyrənir. Bu üsul xüsusilə bu gün daha çox əhəmiyyət daşıyır, uşaqların hər zamankından daha çox virtual dünyaya yaxın, təbii dünyadan uzaq olduğu bir dövrdə.

      Eluca Atalının fikir dünyasını anlamaq üçün Asif Atanın təsirini göz ardı etmək olmaz. Asif Atanın düşüncəsində insan yalnız doğulduğu üçün tam mənada “insan” olmur, insan həyatı boyunca, əməlləri və seçimləri ilə insanlığa çatmalıdır. Bu məktəbin məşhur şüarı: “İnsanlaşın, insanlaşdırın!”

      Bu baxışda ədəbiyyat insanlaşdırmanın vasitələrindən biri ola bilər. Ağac, quş və ya sadə bir axtarış haqqında uşaq hekayəsi əgər uşaqda məsuliyyət, azadlıq, həmrəylik, sual və təbiət sevgisi hissini oyada bilirsə, artıq yalnız bir hekayə deyil, insan tərbiyəsinin bir hissəsidir. Bəlkə də demək olar, Eluca xanım əsərlərində ədəbiyyatla insanlaşmaq arasındakı bu bağı izləməyə çalışır.

                         (Eluca Atalı ilə müsahibə)

      Sual: Əgər Eluca Atalını bir cümlə ilə təqdim etməli olsaq, siz özünüzü necə təyin edərdiniz?

      Eluca Atalı: Mənim üçün özüm haqda danışmaq məsuliyyət tələb edir, çünki Asif Ata Ocağının ideyasını daşıyan bir şəxsəm. Lakin bu heç də o mənanı verməz ki, özüm haqda utana-utana, çəkinərək danışacağam. Mən özümü hələ də insanı və dünyanı tanımaq yolunda olan bir insan sayıram. Yazıçılıq mənim üçün bir yolun sonu deyil, bir axtarışın davamıdır. Yazıram ki, həm özümü daha yaxşı tanıyım, çünki insan yazan zaman öz içində yol gedir, bir növ özünü kəşf edir. Həm də əsərlərimi oxuyan oxucular onları düşündürən sullara cavab tapsınlar.

      Sual: Asif Atanın fikir məktəbi ilə bağınız necə formalaşdı?

      Cavab: Asif Ata mənim üçün yalnız bir mütəfəkkir deyil, onun düşüncəsi insan olmağı ciddi qəbul etməyə dəvətdir. “İnsanlaşın, insanlaşdırın” cümləsi insanın çiyninə böyük yük qoyur. İnsan özünü qurmalıdır, eyni zamanda digər insanların qurulmasında da payı olmalıdır. Yəni nümunə kimi özünü ortaya qoymalıdır.

      Sual: Niyə əsərlərinizin vacib hissəsi uşaqlar və yeniyetmələr üçün yazılıb?

      Cavab: Çünki gələcək uşaqlıqdan qurulur. Əgər mükəmməl, nöqsansız cəmiyyət istəyiriksə, uşaqlarla davranışımızı nizamlamalı, yeni ideyalar üzərində onları tərbiyə etməliyik. Amma mən hesab edirəm, uşağa yuxarıdan aşağı baxmaq olmaz. Uşaq hekayənin oyun yoldaşı, səyahət yoldaşı və fikir yoldaşı olmalıdır.

     Sual: Niyə təbiət əsərlərinizdə bu qədər geniş yer tutur?

     Cavab: Çünki insan təbiətsiz kamil deyil. Hər gün yalnız ekrana baxan uşaq həyatın təbii təcrübəsinin bir hissəsini itirir. Mən özüm uşaqlıqda təbiətdə çox olardım. Yağışın qoxusunu, quşların səsini, havanın dəyişməsini və heyvanların davranışını müşahidə ilə öyrəndim. Bu gün bir çox uşaqda bu müşahidə qabiliyyəti inkişaf etməyib, çox təəssüf. Ədəbiyyat ən azı bu dünyaya bir pəncərə açmalı, elə o pəncərədən də təbiətə baxmaq mümkündür. Yeri gəlmişkən deyim ki, “Ənqa quşu” kitabını yazanda 5 yaşımdan bəri qazandığım müşahidələr gözümün qarşısında bir film lenti kimi gəlib keçirdi. Həm də “Ənqa quşu” ilə paralel digər bir  “Dəvə quşu fermasında” kitabını da yazdım, ikisi birgə iki ay çəkdi. Hər ikisini yazanda yalnız təbiəti müşahidə yardımçım oldu.

       Sual: Deyirsiniz ki, yağışdan bir neçə saat əvvəl onun gələcəyini hiss edirsiniz. Bu hissi bu günün uşaqlarına ötürmək mümkündürmü?

       Cavab: Bəlkə də eynilə ötürmək olmaz, amma onları təbiətlə tanış edib təbiəti onların həyatına gətirmək olar. Uşaq ədəbiyyatı yaratmaqda məqsədim budur. Uşaq çölə çıxmalıdır, torpağa toxunmalıdır, ağacı görməlidir, quşun səsini eşitməlidir və yağışa yalnız şüşənin arxasından baxmamalıdır.

      Sual: “Atanurun macəraları”nda müxtəlif heyvanların hər birinin qəhrəmana fərqli reaksiyası var. Bu heyvanlar cəmiyyətin müxtəlif insanlarının rəmzidirmi?

      Cavab: Belə bir fikir ola bilər. Hekayə dünyası elə bir dünyadır ki, orada hər varlığın öz baxışı var. Heç kim tam olaraq digərinə bənzəmir. Vacib məsələ budur ki, insan digərlərinin təklifləri və istəkləri qarşısında seçim gücünə sahib olsun. Sizin sualınıza konkret cavab vermək lazım gəlsə, əlbəttə, əsərdəki quşlar, heyvanlar insaniləşdirilib. Buna təbiətdə insanı görmək,  insandakı təbiəti duymaq demək olar. İnsan təbiətin bir hissəsidir, əsərdə insanın təbiətsiz mövcud ola bilməməsi göstərilir. İtmiş xalanı uşaq təbiətdən savayı harda axtara bilərdi?

      Sual: Atanur müxtəlif şərtləri qəbul etməyə hazır deyil. Bunu şəxsiyyətin müstəqilliyinin rəmzi saymaq olarmı?

      Cavab: Əlbəttə. Uşaq öyrənməlidir ki, məqsədə çatmaq üçün hər qiyməti ödəməsin. Bəzən daha çətin yol, daha doğru yoldur.

      Sual: “Atalara güllə atmayın” bu günün nəsli üçün hansı mesajı daşıyır?

      Cavab: Keçmişini tanımayan millət gələcəyini də asanlıqla itirər. Əcdadları tanımaq keçmişdə yaşamaq demək deyil, haradan gəldiyimizi və hansı mirasa sahib olduğumuzu bilmək deməkdir.

       Sual: Türk millətləri, xüsusilə uyğurlar haqqında fəaliyyətiniz haradan qaynaqlanır?

      Cavab: Qarşılıqlı tanışlıq inancından. Millətlər bir-birini tanıyanda yaxınlaşa bilərlər. Mədəni, ədəbi və tarixi tanışlıq məsafələri azalda bilər.

      Sual: Türk millətlərinin yaxınlaşmasını yalnız dil məsələsi sayırsınızmı?

      Cavab: Xeyr. Dil vacibdir, amma kifayət deyil. Ədəbiyyat, tarix, musiqi, milli yaddaş və qarşılıqlı tanışlıq da vacibdir. Biz bir-birimizi tanımalıyıq, yalnız bir-birimiz haqqında danışmaq yox.

      Sual: Tarixi və mədəni personajlar arasında bu günün gəncləri üçün ən vacibi nədir?

      Cavab: Xalqın yolunda fədakarlıq etmiş şəxslərdən öyrəndiyimiz dəyərləri yaşatmaq ilkin şərtdir. Gənc müstəqil düşünməyi, məsuliyyətli olmağı, həqiqəti axtarmağı, ədalətsizlik və nadanlıq qarşısında laqeyd olmamağı öyrənməlidir.

     Sual: Texnologiyanı uşağın düşməni sayırsınızmı?

     Cavab: Xeyr. Texnologiya düşmən deyil. Problem o zaman başlayır ki, texnologiya həyatın yerini tutsun. Telefon və kompüter alət olmalıdır, özü insanın dünyasına çevrilməməlidir.

     Sual: Uşaq ədəbiyyatının gələcəyini necə görürsünüz?

     Cavab: Əgər uşaq ədəbiyyatı zamanın real məsələləri ilə əlaqə qura bilsə, yaxşı gələcəyi olacaq. Təbiət, ətraf mühit, sülh, insanlıq, millətlərin dostluğu və sosial məsuliyyət mövzuları uşaq ədəbiyyatına daha çox daxil olmalıdır.

      Sual: Əgər dünya uşaqlarına yalnız bir mesaj verməli olsaydınız, nə deyərdiniz?

      Cavab: Sorğu-sual etməkdən qorxmayın. Təbiəti sevin. Heç bir insanı yalnız sizdən fərqli olduğu üçün düşmən saymayın və ən vacibi, insan olmağa çalışın.

     Sual: Bəs böyüklərə bir cümlə desəydiniz?

     Cavab: Uşaqların gələcəyini yalnız məktəb və texnologiya ilə qurmasınlar, onlara dünya, təbiət, sual, fikir azadlığı və insanlaşmaq imkanı versinlər.

        Sözün sonu

      Bəlkə də Eluca Atalının əhəmiyyəti kitablarının və yazılarının sayından çox, yaratdığı qeyri-adi ədəbiyyatın istiqamətindədir: insandan təbiətə, uşaqdan gələcəyə, keçmişdən sabaha və bir millətdən digər millətlərin tanınmasına.

O istəyir uşaq yenidən quşun səsini eşitsin, yağışın qoxusunu hiss etsin, ağacı isə yalnız bir taxta parçası görməsin. İstəyir ki, gənclər sual sormaqdan usanmasınlar, keçmişlərini tanısınlar. İstəyir ki, millətlər bir-birini etibarsızlıq divarlarının arxasından deyil, mədəniyyət və ədəbiyyat yolu ilə görsünlər.

     Dünyanın hər zamankından daha çox rabitə vasitələri ilə təchiz olunduğu, amma insanların bəzən bir-birindən daha uzaq düşdüyü bir dövrdə, belə bir ədəbiyyat sadə bir həqiqəti xatırladır: Bəzən dünyaya yaxınlaşmaq üçün yenidən insana yaxınlaşmalıyıq, insana yaxınlaşmaq üçün təbiətin, mədəniyyətin və ədəbiyyatın yolunu yenidən tapmalıyıq. Və bəlkə də Eluca Atalının fikir dünyasından ala biləcəyimiz məna budur: əgər yazmaq insanın xidmətindədirsə, bu yalnız sözlərin yaradılması deyil, həyat yolunu daha işıqlı etmək cəhdidir.

                        Yazını və müsahibəni hazırladı:

                            Sahra Rzayi